Umetničko delo ili umetnički râd?
Problemi muzeja savremene umetnosti u sistemu umetnosti danas

Ako je po definiciji muzej institucija koja se bavi čuvanjem, arhiviranjem i dokumentovanjem umetničkog dela, a ottuda i njegovim vrednovanjem, a samim tim i njegovim istorizovanjem, onda, tekuće, a i buduće umetničko delo otvara mogućnost problematizovanja bar nekoliko od ovih osnovnih muzeoloških odrednica.

Osnovna ili polazna tačka ideje muzeja jeste ona o kolekciji i restauraciji umetničkih dela. Iz ovoga zatim proizlazi potreba njegove sistematizacije i obrade, odnosno potreba da se pronađu osnovni stvaralački motivi autorskog pristupa umetnički ekspresivnoj proizvodnji. To sa svoje strane rađa istoričara umetnosti kao stručnjaka čiji je zadatak da ukupnu proizvodnju umetničkih ekspresivnih namera sistematizuje u okvirima tehnika (kao nizu proizvodnih postupaka) i od njih projavljenih likovnih disciplina i epoha (kao vremenski omeđenih vremenskih perioda). Tako, ove dve kategorije razvijaju i definišu tipove vrednosti u umetničkom jeziku (kao što su arhitektura, slikarstvo, vajarstvo i grafika), a u okvirima govora nekog stila (ili stilskih epoha). Upravo ovo definisanje i ovako definisano umetničko delo na razini njegovih karakteristika kao tehnike, pojavom modernih industrijskih tehnika (tehnika modernog doba), a i daljem razvoju umetničkih ideja i koncepata (posebno u umetnosti 20 veka) stvara probleme u definisanju osnovnih namera muzeja kao institucije koja se bavi određenim i definisanim tipovima vrednosti. Najnovija umetnička produkcija, proizašla iz takozvanih post-industrijskih medija, još više problematizuje i komplikuje ova osnovna muzeološka načela. Drugim rečima, osnovni predmet istorizovanja, odnosno – postojeći i već definisani tip vrednosti, je već zamenjen: od tehnike (kao proizvođaču dosadašnjih tipova vrednosti) prelazi se na medij (kao proizvođaču sadašnjih tipova vrednosti). Odnosno, od vrednovanja izraza u statičkom i nepromenljivom jezičkom polju umetnosti, prelazi se na vrednovanje tumačenja retoričkih kontingetnosti (i time postojano promenljivih) medija. Od jednoznačnog i, čak, jednosmernog upućivanja umetničke poruke, prelazi se na višeznačno i višesmerno, čak i višenamerno (rizomatsko) saobraćanje između umetnika i njegovog rada i (sada ne više njegovog recipijenta, već njegovog) korisnika.

U umetničkoj je proizvodnji sve više gigantografija (velikoformatnih fotografija), ploterskih (digitalnih) štampi, video i kompjuterskih radova, interakcijskih projekata (Internet, web-based i e-meil radovi) i instalacija (svih mogućih vrsta). Ali sve je više i dokumentacije o umetničkim delima koji se, jednostavno, zbog svoje prirode (tačnije, zbog svog ekspresivnog medija) nemogu preneti u bilo koji drugi prostor osim onog određenog od strane autora (site specificartist’s book projekti)... mnogo je više zamena umetničkih radova od samih umetničkih radova – sve je više dokumentacije umetničkih radova od samih umetničkih radova. Ova pojava narativnosti u umetnosti, jeste pojava u kojoj se jezik tehnike i govor epohe menja u retoriku medija, odnosno posredovanosti. radovi, performansi, umetničke akcije, dešavanja i intervencije, objave u novinama ili autorske stranice u časopisima i njihovim prilozima, pojavnost na televiziji,

Stoga, sve je manje umetničkih dela (kao konačnih i nepromenljivih proizvoda umetnikove namere i tehnike kojom on/a transponuje ove namere u definisanom polju sistema umetnosti kao sistemu umetničkih ekspresivnih tehnika), a sve se više govori o umetničkim radovima ili projektima. U ovom se smislu sve više govori, ne o konačnosti i zaokruženosti umetnikove ideje i namere, već o procesu i procesualnosti ostvarivanja umetnikove ideje i namere. Još ako se tome doda i otvorenost (i to u najširem smislu) umetničkog rada kao procesa, koja je dostigla stepen da se sa početka do kraja râda umetničkog rada – rad potpuno transformiše od svoje početne do svoje završne pojavnosti, onda je osnovni smisao muzeja i muzeologije stvarno doveden u pitanje. Tačnije, prostor muzeja (kao fizičke metafore muzeja kao institucije koja istorizuje) nije više jedini prostor istorizacije umetničkih namera i ideja, već se taj prostor proširuje na sva moguća područja projave umetničkih delatnosti (kao râda). Samim tim, u promenjenoj su ulozi dovedene i tumačeće prakse ovog sistema istorizovanja. Likovna kritika, pre svih, kao dosadašnjeg specifičnog rada tumača umetnosti i kao prvi pokušaj uvođenja izvesne pojave u domen umetničkog: sve češće je ona, zbog ovog de-oprostorivanja, jedini svedok postojanja nekog umetničkog rada i râda. Još više, istoričar se umetnosti sve više mora pozivati i na tumačenja teoretičara medija, filosofa i, posebno, sociologa, ako ne i pre svega na njih, a ne na već postojeći i elaborirani sistem istorije umetnosti kao nauke i naučne discipline.

Drugim rečima, problemi muzeja savremene umetnosti u sistemu umetnosti danas jesu problemi produkciječuvati umetnički râd - kada se one nemože pohraniti (sačuvati), arhiviratidokumentovati umetnički râd - kada se on sam sve više projavljuje kao dokument? savremene umetnosti u sistemu umetnosti danas. A problemi produkcije savremene umetnosti u sistemu umetnosti danas jesu problemi kategorijalnog, tumačećeg i definišućeg aparata postojećeg sistema umetnosti. I, konačno, kako će muzej savremene umetnosti u sistemu umetnosti danas sa ovakvom produkcijom savremene umetnosti i u ovakvom, još nedefinisanom, sistemu umetnosti: umetnički râd - kada je sve teže “opisati ga” i

Konferencija vo Muzejot za sovremena umetnost vo Banja Luka, mart 2006